Ethiopia Là Nước Nào? Quê Hương Cà Phê Và Nước Mắt Người Nông Dân (Phần 2)

Ethiopia là nước nào? Ethiopia (tên chính thức: Cộng hòa Dân chủ Liên bang Ethiopia) là một quốc gia ở Đông Phi, trên bán đảo Sừng châu Phi. Thủ đô là Addis Ababa. Ethiopia không giáp biển. Đây cũng là nơi cây cà phê Arabica mọc hoang từ hàng nghìn năm trước, nên người ta gọi Ethiopia là quê hương của cà phê.

Hàng triệu người yêu cà phê đã "say" cả hương vị lẫn văn hóa của Ethiopia. Câu chuyện về nơi hạt cà phê ra đời đã được kể ở phần 1. Phần này nói về đất nước, con người và cái giá mà người nông dân đã trả cho ly cà phê ngày nay.

Hương vị cà phê Ethiopia được ca ngợi như "hương vị của Thần". Lời khen này rất xứng đáng với hạt cà phê từ vùng đất này.

Ethiopia ở đâu trên bản đồ?

Ethiopia nằm ở phía đông châu Phi. Phía bắc giáp Eritrea. Phía đông bắc giáp Djibouti, phía đông giáp Somalia. Phía nam giáp Kenya. Phía tây giáp Nam Sudan, phía tây bắc giáp Sudan (theo Wikipedia).

Từ năm 1993, khi Eritrea tách ra thành nước độc lập, Ethiopia mất đường ra biển. Hàng xuất khẩu, trong đó có cà phê, phần lớn đi qua cảng Djibouti.

Địa hình Ethiopia chủ yếu là cao nguyên, bị Thung lũng Tách giãn Lớn (Great Rift Valley) chia làm hai. Đỉnh cao nhất là Ras Dashen, khoảng 4.550 m. Nhờ độ cao này, khí hậu ở nhiều vùng mát hơn hẳn so với vị trí gần xích đạo. Đây là điều kiện lý tưởng cho cây Arabica.

Từ "nước mắt người nông dân" đến "hương vị của Thần"

Ethiopia có hàng nghìn giống cà phê bản địa. Nhiều giống chưa từng được đặt tên hay phân loại, và vẫn còn cây mọc hoang trong rừng chưa ai khám phá. Sự đa dạng di truyền này không nơi nào khác trên thế giới có được.

Cà phê Ethiopia nổi tiếng với hương trái cây và hoa tươi. Vị chua thường sáng, thân vị nhẹ đến vừa, hậu vị phức tạp.

Nhưng để có những hạt cà phê như hôm nay, người dân Ethiopia đã đi qua một hành trình nhiều biến động. Người ta gọi đó là "nước mắt người nông dân".

Đất nước của hơn 80 dân tộc

Ethiopia là một đất nước đa dân tộc, đa ngôn ngữ, với khoảng 80 nhóm dân tộc. Bốn nhóm lớn nhất là Oromo, Amhara, Somali và Tigray. Tiếng Amhara lâu nay là ngôn ngữ làm việc của chính phủ liên bang. Tiếng Oromo là tiếng mẹ đẻ của nhiều người nhất.

Ethiopia cũng là một trong rất ít nước châu Phi chưa từng là thuộc địa. Nước này chỉ bị Ý chiếm đóng trong thời gian ngắn, từ 1936 đến 1941.

Những năm chiến tranh

Năm 1974, hoàng đế Haile Selassie bị lật đổ. Chính quyền quân sự Derg lên nắm quyền và cai trị đến năm 1991. Thời kỳ này có chiến dịch "Khủng bố Đỏ" (1976 đến 1978), nội chiến kéo dài và nạn đói lớn giữa thập niên 1980.

Cà phê là nguồn thu nhập chính của nông dân Ethiopia. Vì vậy chiến tranh đè nặng nhất lên chính họ.

Năm 1991, chính quyền Derg sụp đổ và xung đột nội bộ lớn chấm dứt. Năm 1995, Ethiopia thông qua hiến pháp mới và trở thành nước Cộng hòa Dân chủ Liên bang Ethiopia.

Khủng hoảng giá cà phê đầu những năm 2000

Khoảng năm 2001 đến 2003, giá cà phê thế giới xuống mức thấp nhất trong nhiều thập kỷ. Giá bán không còn đủ bù chi phí sản xuất. Nhiều nông dân bỏ vườn. Họ không đủ tiền sửa nhà, mua quần áo hay cho con đi học. Không ít người rời trang trại lên thành phố tìm việc.

Dù vậy, cà phê vẫn là mặt hàng xuất khẩu lớn nhất của Ethiopia. Nhưng người trồng thường yếu thế trước các bên thu mua lớn, nên cà phê Ethiopia nhiều lần bị ép giá rất thấp.

Cà phê là trụ cột của nền kinh tế Ethiopia. Thế nhưng người nông dân bỏ ra rất nhiều công sức mà nhận lại không đủ trang trải cuộc sống, trong khi vẫn phải đối mặt với bệnh tật và nghèo đói.

Để cải thiện tình hình, Ethiopia lập cơ quan nhà nước quản lý chất lượng và xuất khẩu cà phê. Năm 2008, Sàn Giao dịch Hàng hóa Ethiopia (ECX) ra đời. Nông dân cũng liên kết thành hợp tác xã. Các tổ chức Thương mại Công bằng (Fair Trade) giúp họ có giá bán công bằng hơn.

Các vùng trồng cà phê của Ethiopia

Phần lớn cà phê đặc sản đến từ phía nam và tây nam Ethiopia:

• Sidama (Sidamo), Yirgacheffe và Guji ở phía nam: hương hoa, cam chanh, trái cây chín.
• Limu, Jimma và Lekempti ở phía tây và tây nam.
• Harrar ở phía đông: thường sơ chế khô (natural), hương việt quất, rượu vang.

Cây cà phê thường mọc trên sườn núi cao. Đường đèo hẹp, gập ghềnh, mùa khô bụi đá, mùa mưa sình lầy. Ở nhiều nơi, cà phê vẫn được chở bằng lừa và ngựa.

Ethiopia có ba cách trồng cà phê chính:

• Cà phê rừng: người dân hái quả từ cây cà phê mọc hoang trong rừng.

• Cà phê vườn: trồng trên mảnh đất nhỏ gần nhà, xen với cây trồng khác. Diện tích thường được đếm bằng số cây chứ không bằng héc-ta.

• Cà phê đồn điền: trồng trên các điền trang lớn. Cách này chỉ chiếm một phần nhỏ sản lượng.

Ngày nay cà phê vườn chiếm khoảng một nửa sản lượng. Ai từng đến các nông trại Ethiopia vào mùa thu hoạch đều thấy niềm vui và tự hào của người dân khi nói về cây cà phê.

Dù sản xuất còn nhiều khó khăn, họ vẫn kể chuyện với tinh thần lạc quan. Họ trân trọng cây cà phê như một món quà trời ban.

Cà phê Ethiopia được phân hạng thế nào?

Cà phê Ethiopia được xếp hạng theo số lỗi hạt trong mẫu, từ Grade 1 đến Grade 9. Grade 1 và Grade 2 thường là cà phê đặc sản. Grade 4 là hàng thương mại phổ biến. (Cách gọi SHG/SHB theo độ cao là của các nước Trung Mỹ, không dùng ở Ethiopia.)

Cà phê trồng ở độ cao lớn chín chậm hơn. Hạt vì thế đặc và cứng hơn, tích nhiều hợp chất tạo hương hơn.

Phần lớn cà phê Ethiopia được trồng dưới tán cây rừng, xen với cây khác, và rất ít dùng hóa chất nông nghiệp. Các hợp tác xã giúp chuỗi cung ứng ổn định hơn và bảo vệ thu nhập của người trồng.

Độ cao, đất đai, sự đa dạng giống và hành trình dài giữ gìn nghề trồng cà phê: đó là những điều làm nên sức hút của cà phê Ethiopia.

Thử cà phê Ethiopia ở Việt Nam

Muốn nếm "hương vị của Thần", bạn có thể bắt đầu với hạt rang từ các vùng kể trên:

• Blagu Ethiopia Yirgacheffe, rang vừa nhẹ, 250g
• Blagu Ethiopia Guji Hambela, sơ chế natural, 250g
• Blagu Ethiopia Sidamo Guji Bensa, 250g
• Blagu Ethiopia Gedeb Micro Lot, 250g

Nếu bạn tự rang, xem thêm cà phê nhân xanh Ethiopia Yirgacheffe. Câu chuyện còn tiếp ở phần 3.